بررسی قلمرو ممنوعه گناهان کلیدی که نگرش مدیران سازمان ها را به بازی می گیرند

دستورات خداوند محدوده های مجاز را از قلمروهای ممنوع جدا می کند و راه رسیدن به کمال واقعی را نشان می دهد. کسی که در قلمروهای ممنوع گام می گذارد، گناهکار است و مهم ترین نتیجه ای که از کار خود می گیرد محرومیت از کمال انسانی و قرب الهی است. در کتاب و سنت، سخنان بسیاری درباره آثار سوءگناهان آمده و برای بسیاری از گناهان عذاب های اخروی ذکر شده است. تکرار گناه و مداومت در انجام آن، موجب تیرگی و واژگونی قلب و مسخ انسان از حالت انسانیت به حالت درنده خویی و حیوان صفتی و نیز بروز گناهان بزرگ تر می شود.

همان گونه که پیری و ضعف زمینه هجوم کسالت و بیماری های گوناگون می شوند، بعضی گناهان نیز کلیدی هستند؛ یعنی زمینه و کلید انواع گناهان دیگر می شوند.

چهار گناه کلیدی عبارتند از: حسادت، بخل و حرص، دروغ و خشم

حسادت

حسادت یکی از مخرب ترین احساسات در زندگی بشر است. گاهی از این احساس با عنوان گناه یاد می کنند. گناهی که می گویند خداوند حتی برای آن مجازاتی مقرر نساخته، چرا که خود این احساس در انسان، از هر مجازاتی دردناک تر است و وجود آن، انسان را به ارتکاب انواع گناهان مانند کارشکنی، تهمت، دروغ و سوءقصد وا می دارد. در این مورد، به احادیثی برای نمونه اشاره می شود:

* امام صادق(ع) می فرمایند: « همان گونه که آتش هیزم را می بلعد، حسادت نیز ایمان را           می بلعد» (بحار الانوار، ج۷۳: ۲۵۵).

* امام علی(ع) می فرمایند: « حرص و تکبر و حسادت انگیزه های فرو رفتن در گناهان اند» (نهج البلاغه، حکمت ۳۷۱).

* امام حسن عسکری(ع) می فرمایند: « تواضع و فروتنی نعمتی است که بر آن حسد نبرند» (تحف العقول: ۴۸۹).

انسان حسود به هر تلاشی دست می زند تا رقیب خود را بشکند. نشانه هایی برای چنین انسانی ذکر شده است:

• هنگامی که می شنود نعمتی به دیگری رسیده است، غمگین و ناراحت می شود، هر چند نشانی از خود بروز ندهد.
• گاه از این مرحله فراتر می رود و زبان به غیبت و عیب جویی می گشاید.
• گاه از این هم فراتر می رود و به دشمنی و عداوت و کارشکنی برمی خیزد!
• گاه تنها به بی اعتنایی و بی مهری یا قطع رابطه از شخصی که مورد حسد او قرار گرفته است قناعت می کند. سعی دارد او را نبیند و سخنی از او نشنود. اگر سخنی درباره او بگویند، سعی می کند با ورود در مباحث دیگر، گوینده را از ادامه سخن باز دارد. یا اگر مجبور به بیان مطلبی درباره او شود، سعی می کند صفات برجسته او را پنهان سازد یا نسبت به آن ها سکوت کند.

بُخل و حرص

در جهانی که همه جا سخاوت حکمفرماست، بخیل بودن، ناهماهنگی با عالم هستی است. نکوهش بخل و مدح و ستایش سخاوت، به طور گسترده در آیات و روایات به چشم می خورد. به این ترتیب، بخل صفتی ضد ارزشی به شمار می آید و سخاوت نشانه اصالت، نجابت و شرافت است. بخل سبب ندادن زکات و خمس و ترک انفاق می شود. به علاوه، مردم از بخیل خوششان نمی آید  و همین موجب بدگویی و سوءظن می شود. برای روشن شدن مطلب به عنوان نمونه به مواردی اشاره می شود:

• پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: « غذای سخاوتمند، داروست و غذای بخیل، درد» (بحار الانوار، ج ۷۱: ۳۵۷، ح۲۲).
• امیرالمؤمنین (ع) می فرمایند: « بخل جامع و گردآورنده همه بدی ها و افساری است که همه بدی ها را به سوی خود می کشاند (بحار الانوار، ج ۷۳: ۳۰۷؛ نهج البلاغه، حکمت ۳۷۰).
• امام حسن(ع) می فرمایند: « بخل آن است که آدمی آنچه را بخشیده است، تلف و آنچه را نگه داشته است شرف بپندارد» (تحف العقول: ۲۲۵).

حرص سبب گناهانی مانند کم فروشی، احتکار، گران فروشی، رشوه خواری، تملق و انواع      بی تقوایی می شود.

دروغ

دروغ از بدترین معایب، زشت ترین گناهان و منشاء بسیاری از مفاسد است و بالطبع از کارهای زشت و ناپسند، و عادت به آن از رذایل اخلاقی و از گناهان کبیره است. علت اصلی دروغ، عقده حقارت، خود کم بینی، ترس از فقر، ترس از پراکنده شدن مردم، از دست دادن موقعیت و مقام و زمانی نیز به خاطر علاقه شدید به مال و جاه و مقام و … است. دروغگو از این ویژگی نامشروع برای تأمین مقصود خود کمک می گیرد.

انسان با دروغ گفتن خود را توجیه می کند و زیر پوشش توجیه های دروغین، صدها گناه دیگر بروز می کند. در این مورد به احادیث زیر برای نمونه اشاره می شود:

• امام حسن عسکری (ع) می فرمایند: « تمامی زشتی ها در اتاقی قرار داده شده و کلید آن دروغ است» (بحارالانوار، ج ۲۶۲ :۷۲).
• پیامبر (ص) می فرمایند: «مردی به رسول خدا (ص) عرض کرد به من اخلاقی بیاموزید که خیر دنیا و آخرت در آن جمع باشد، حضرت فرمودند دروغ نگو (بحار الانوار، ج ۷۲، ج ۴۳ ص ۲۶۲)
• امام سجاد (ع) می فرمایند: «از دروغ، چه کوچک و چه بزرگش، چه جدی و چه شوخی اش بپرهیزید، زیرا انسان هرگاه در چیز کوچک دروغ بگوید، به گفتن دروغ بزرگ نیز جرئت پیدا می کند (تحف العقول، ص ۲۷۸)
• امام علی (ع) می فرمایند: « دروغگو با دروغگویی خود سه چیز به دست می آورد: خشم خدا را نسبت به خود، نگاه تحقیر آمیز مردم را نسبت به خود و دشمنی فرشتگان را نسبت به خود (غرر الحکم ج ۶ ،ح ۱۱۰۳۹: ص ۴۸۰)

خشم

خشم از عواطف و هیجانات مهم و تأثیر گذار بر رفتار انسان است و به دلیل ایجاد احساسات منفی و ناخوشایند، در دسته هیجانات منفی قرار می گیرد. اما با این حال، یکی از احساسات و رفتارهای ضروری انسان به شمار می­آید و در صورت مدیریت صحیح می تواند نقش های سازنده و بسیار مفیدی در حفظ و بقای زندگی و روابط اجتماعی وی ایفا کند.  به نوعی می توان آن را حافظ و نگهبان آدمی دانست. در صورت کنترل نشدن و مدیریت ناصحیح، می تواند زمینه ساز بسیاری از مشکلات فردی و اجتماعی باشد. به همین دلیل، ابراز این هیجان به نوعی کنترل و مدیریت صحیح احتیاج دارد که در صورت تحقق می تواند تأثیرات مفیدی در اصلاح رفتار فرد بگذارد. خشم گناهی است که در صورت کنترل نشدن و مدیریت نکردن سبب فحش، غیبت، دشمن تراشی و انواع زشتی ها می شود. غضب یکی از مهم ترین راه های نفوذ شیطان برای گمراه کردن انسان هاست. انسان عاقل و مؤمن واقعی کسی است که این راه نفوذی شیطان لعین را به طور کل مسدود کند. در زیر به چند روایت در این خصوص اشاره می شود:

• امام علی(ع) می فرمایند: « خشم همنشین بسیار بدی است: عیب ها را آشکار، بدی ها را نزدیک و خوبی ها را دور می کند (غرر الحکم، ج۳، ح ۴۴۱۷: ص ۲۵۷).
• امام صادق (ع) می فرمایند: « خشم (بی کنترل) کلید هر بدی است» (تحف العقول، ص ۵۸۱).
• پیامبر(ص) می فرمایند: « خشم از شیطان و شیطان از آتش آفریده شده است و آتش با آب خاموش می شود. پس هرگاه یکی از شما به خشم آمد، وضو بگیرد» (نهج اافصاحه، ح ۶۶۰).

عیوب و گناهان دیگری نیز وجود دارند که زمینه ساز گناهان دیگر می شوند، مانند: بدگمانی، حرام خواری، شراب خواری، ستیزه جویی، ترس و تکبر که در این مجال به چهار نمونه به طور گذرا اشاره شد.

بنابراین، هر گناهی آثار نکبت باری دارد و هر مصیبتی که به انسان گناهکار برسد، عاملش گناه و معصیت از قبیل حسادت، بخل و حرص، دروغ و خشم است. ولی در صورت مدیریت صحیح و دوری از گناهان کوچک، علاوه بر برچیدن زمینه گناهان کبیره، می توان نقش های سازنده و بسیار مفیدی در حفظ و بقای زندگی و روابط اجتماعی ایفا کرد و به نوعی دوری از آن ها را حافظ و نگهبان آدمی دانست.

منابع:

• نهج البلاغه، مؤسسه نهج البلاغه. قم.
• آمدی، عبدالواحد بن محمد (بی تا). غرر الحکم و دررالکلم. تصحیح: مهدی رجایی. دارالکتاب الاسلامی. قم.
• اصفهانی، محمدباقربن محمدتقی (۱۴۱۰ ه.ق). بحار النوار، بیروت مؤسسه الطبع والنشر. لبنان.
• پاینده، ابوالقاسم (۱۳۳۷). ترجمه نهج الفصاحه. چاپ جمهوری اسلامی. تهران.
• الحرانی، ابومحمد حسن بن علی بن الحسین بن شیعه. تحف العقول عن آل الرسول(ص). منشورات مؤسسه الأعلمی للمطبوعات الطلبعه الخامسه. بیروت.